Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN

Het onthaal van een Heldenstad

Het onthaal van een Heldenstad

Volgens de definitie van de Nederlandse schrijver W.F. Hermans is een held iemand ‘die straffeloos onvoorzichtig is geweest’. Betekent dit dat Sint-Petersburg straffeloos onvoorzichtig was tijdens de Grote Vaderlandse Oorlog (1941-1945)? Tijdens de bijna 900 dagen durende blokkade waarmee de stad officieel de status van Heldenstad (Городу-герою) verdiende?

Vraag het inwoners van Sint-Petersburg en ze zullen de wenkbrauwen fronzen. Over de geschiedenis van de stad waar Fjodor Dostojevski zijn roman Misdaad en straf situeerde, kan veel worden gezegd, maar ‘straffeloos onvoorzichtig’? Zo’n Hermansiaanse en Hollandse typering is in feite onbegrijpelijk voor een Petersburger en Rus, gevormd als zij zijn door een episch verleden of in ieder geval een epische interpretatie van wat er vroeger heeft plaatsgevonden. Rusland kent een geschiedenis waarin onvoorzichtigheid vaker niet dan wel straffeloos bleef, waar helden meer dan alleen overlevers en geluksvogels waren. Tegelijkertijd betekent dit niet dat heldhaftigheid er onomstreden of eenduidig is. Integendeel, vraag een Rus naar de definitie van heldendom en er volgen net als in Nederland verschillende definities. Maar dat heldensteden bestaan, daar is geen twijfel over. Sint-Petersburg bestaat immers nog en dat is welhaast een wonder.

Nederlandse toeristen komen in de eerste plaats naar Sint-Petersburg voor een bezoek aan de paleizen van de Tsaren en diens kunstverzamelingen. Ze komen een historische stad bezoeken met een behoorlijk intact straatbeeld dat stamt uit de tijd van voor de revoluties en wereldoorlogen van de twintigste eeuw. Alleen als de schijn ergens bedrieglijk is, dan is het wel in Rusland en dan zeker in de langgerekte straten van Sint-Petersburg. Wie de stad van de Oktoberrevolutie eind januari bezoekt, ziet rode anjers op straat liggen en rode vlaggen met hamers, sikkels en nummers hangen aan lantaarnpalen. De bloemen en vlaggen vestigen de aandacht op de nog zichtbare gaten in de massieve zuilen van de Izaäkkathedraal, op de vele oorlogsmonumenten in de stad en het verlichte opschrift Городу-Герою Ленинграду dat al op de luchthaven bezoekers aan de stad welkom heet. De naam Leningrad leeft voort, niet in herinnering aan de revolutie, maar ter nagedachtenis van de Tweede Wereldoorlog.  

Aan weinig Europese steden is op het eerste gezicht zo weinig oorlogsleed af te zien als aan Sint-Petersburg, maar het vrijwel intact gebleven monumentale omhulsel verborg na 1944 leegte en verhult tot op heden leed. Tussen de anderhalf miljoen en twee miljoen mensen kwamen gedurende het bijna 900 dagen durende Duits-Finse beleg om het leven in de slechts gedeeltelijk geëvacueerde stad. Ter vergelijking rekent Nederland 250.000 inwoners – onder wie 102.000 joodse Nederlanders – als slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog. Alleen al op de Piskaryovskoye begraafplaats in het noorden van Sint-Petersburg liggen bijna twee keer zoveel mensen begraven. Het is in dit geval een eufemisme om te stellen dat de schaal der dingen in Rusland steeds opnieuw groter is dan in Nederland. In totaal zijn naar schatting tussen de 20 en 25 miljoen inwoners van de Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven gekomen.

Hoewel Jaap ter Haar er het prachtige jeugdboek Boris over schreef, is de Russische en Petersburgse oorlogsgeschiedenis onder Nederlanders weinig bekend. De blokkade van Leningrad wordt buiten Rusland zelf eigenlijk nauwelijks tot niet herdacht of in belangrijke mate onder de aandacht gebracht. De naoorlogse geschiedenis, de koude oorlog, maar zeker ook de omgang met het verleden binnen de Sovjet-Unie zelf hebben daaraan bijgedragen. Wie kent de naam Olga Berggolts en haar dichtregels ‘Niemand is vergeten en niets wordt vergeten’? Wie kent de route en betekenis van de ‘Doroga zjizni’ (de weg van het leven)? Wie begrijpt hoezeer de zevende symfonie van Dmitri Sjostakovitsj in 1942 luisteraars ontroerde? Wie kent de in dagboeken opgetekende verhalen van een belegerde stad? Wie weet waarom de stad niet werd ingenomen of overgegeven met hongersnood als gevolg? Ook in Rusland zelf is lang niet iedereen gedetailleerd of feitelijk juist van deze geschiedenis op de hoogte.

Sint-Petersburg heeft een even ingrijpend als ingewikkeld oorlogsverhaal te vertellen. Het beste ervaart een Nederlander dat ter plekke. Russen zijn anders dan Nederlanders een volk van fluisteraars en dat is niet toevallig de titel van een boek van historicus Orlando Figes. Maar met de juiste hulp, de juiste ingang en het raken van de juiste snaar, door interesse en begrip te tonen, verheffen de fluisterende Russen (na een voorzichtig aftasten) de stem. Dan nemen ze je mee op reis naar hun gezamenlijke en persoonlijke verleden, openen ze letterlijk en figuurlijk de deuren naar hun levens van toen en nu, want een geschiedenis hebben ze te vertellen.

Het Nederlands Instituut in Sint-Petersburg helpt bij het openen van deze deuren. In zekere zin is het instituut voor Nederlandse academici de deur naar Rusland net zoals de ‘noordelijke hoofdstad’ van oudsher voor Russen fungeert als een venster naar het westen. Ik bezocht het NIP tot op heden tweemaal, eerst als student en later als begeleider van een groep studenten van het interdisciplinaire honnoursprogramma van de Radboud Universiteit Nijmegen. Met deze laatste groep was ik samen met prof. dr. Evert van der Zweerde in de stad ter gelegenheid van het herdenken van het einde van de blokkade van Leningrad op 27 januari. Tweemaal werd ik professioneel bijgestaan en gastvrij onthaald, tweemaal ging ik rijker terug dan voorheen, tweemaal wist ik: bij dit instituut in deze Heldenstad kom ik nog eens terug omdat Nederland en Rusland van elkaars oorlogsverleden (en de omgang daarmee) kunnen leren. Daar ben ik straffeloos onvoorzichtig van overtuigd. 

Dr. Lennert Savenije (1985) werkt als historicus aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij focust zich op de geschiedenis van de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog en schreef een boek over Nijmegen in oorlogstijd. Dit boek werd bekroond met de Van Winterprijs, de prijs voor beste lokale en regionale geschiedenisboek van 2019.